علت سوراخ شدن لایه ازون؟ تخريب لايه اوزن (Ozone) و اثرات زیست محیطی آن

علت سوراخی لایه ازن چیست؟
لایه اُزُن گازی نامریی و از جنس اکسیژن است که در بالای سطح کره زمین وجود دارد. وظیفه این گاز محافظت از زمین در برابر تابش اشعه ماورای بنفش خورشید که همان پرتوهای مضر خورشید محسوب میشوند، است. اگر این لایه نازک شود و به تدریج از بین برود، اشعه ماورایبنفش به راحتی به سطح زمین نفوذ کرده و سبب ایجاد بیماریهای مختلفی از جمله سرطان پوست و آبمروارید در انسان میشود…

محافظت و جلوگیری از تخریب لایهاُزُن به عهده فرد فرد ماست. به همین خاطر تصمیم گرفتیم که در این هفته شما را بیشتر با عوامل تخریب لایه اُزُن آشنا کنیم تا شما هم بتوانید با شناخت عوامل تخریبی آن بیشتر به حفظش کمک کنید.
1. اسپریهای خوشبوکننده
حتما شما هم بسیار دیدهاید افرادی را که تا دوشی از اسپری و خوشبوکنندههای دیگر نگیرند، پایشان را از خانه بیرون نمیگذارند! افرادی که بدون توجه به آسیبهایی که ممکن است به محیط زیستشان بزنند فقط به فکر محترم به نظر رسیدن خودشان هستند. توصیه ما به اینگونه افراد این است که بیشتر به محیطزیست و نسل آینده توجه کنند. اسپریها از جمله کالاهایی هستند که با توجه به وجود کلر و فلوروکربن در ترکیبشان تهدیدی جدی برای محیطزیست و به خصوص تخریب لایه اُزُن به شمار میروند. ضمنا، حواستان باشد که اسپریهایی که میخرید حتما برچسب «دوستدار اُزُن» داشته باشند.

2. یخچال
امروزه دیگر نبودن یخچال و فریزر در خانهها تعجب دارد و اما امان از دست این گاز کلروفلوروکربن که هرچه میکشیم از دست اوست. این گاز که با نام CFC هم شناخته شده است و یکی از عوامل اصلی تخریب لایه اُزُن محسوب میشود در صنایع سرماساز مثل آبسردکن و یخچال و فریزرهای خانگی و صنعتی کاربرد دارد چون لایه اُزُن زمین را در برابر اشعه مضر ماورایبنفش حفظ میکند و گاز کلروفلوروکربن هم تهدیدی به جان لایه اُزُن است، صنعتگران به این فکر افتادهاند که جایگزینی برای این گاز در صنایع سرماساز تعیین کنند. جایگزینیهایی مثل هیدروفلورکربن (HFCS) یا هیدروفلوروکلروکربن (HCFC).

3. پاککنندهها
میشویید و میسایید و برق میاندازید و فکر میکنید خیلی تمیز و با سلیقه هستید که یک خانه و زندگی نظیف و مرتب دارید؟ نه جان من! اینطورها هم که شما فکر میکنید نیست. خوب است بدانید که همین مواد شویندهای که هر روز و هر شب از آنها استفاده میکنید، ممکن است تهدیدی جدی برای تخریب لایه اُزُن و در نتیجه به خطر افتادن سلامت شما باشند. حلالها از جمله دشمنان لایه اُزُن به شمار میآیند که عمدتا شامل انواع پاککنندهها و چربیزداها که در صنایع، الکترونیک و خشکشویی به کار میروند، هستند. انواعی از پاککنندهها خطرناکاند که در ترکیبشان نام کلروفرم یا همان تریکلرواتان و تتراکلریدکرین به چشم میخورد.

4. کشاورزی
کشاورزی نیاز جامعه است اما نه با روشهای غیر اصولی که سبب آسیب رساندن به محیط زیست شوند. متیل بروماید از جمله موادی است که در انواعی از آفتکشها و ضدعفونیکنندههای محصولات
کشاورزی وجود دارد و افرادی که از این نوع مواد برای سلامت محصولات کشاورزیشان استفاده میکنند باید بدانند که چه دردسرهایی ممکن است برای کل جهان به وجود بیاورند. اکسید نیتروژن هم که گازی است منتشره از کودهای شیمیایی ازته، یکی دیگر از موارد تهدید و تخریب لایه اُزُن محسوب میشود.

5. کپسولهای آتشنشانی
کپسول آتشنشانی از جمله کالاهایی است که وجودش در هر خانه، اداره و ماشینی ضروری است تا در مواقع بحرانی حلال مشکلات ناشی از آتشسوزی شود اما جالب است بدانید که این دشمن دوستنما گازی به نام هالوژن در ترکیباتش دارد که برای محیطزیست بسیار خطرناک است و یکی از عوامل نازک شدن لایه اُزُن محسوب میشود. هرچند که در کل دنیا این عامل تخریبی فقط دو درصد مصرف میشود اما همین مصرف دو درصدی تخریبی ۲۵ درصدی در پی دارد. یعنی ۲۵ درصد از تخریب لایه اُزُن به خاطر آزاد شدن گاز هالوژن در فضاست.

6. کولر
آیا تا به حال فکر کردهاید که وقتی در هوای گرم تابستان جلوی تلویزیون و روبهروی باد کولر روی کاناپه لم دادهاید و فیلم موردعلاقهتان را تماشا میکنید، با این کارتان دارید لایه اُزُن را از بین میبرید؟! یا وقتی هنگام رانندگی گرمتان میشود و درجه کولر اتومبیلتان را روی زیاد تنظیم میکنید، تهدیدی برای محیطزیست محسوب میشوید؟ همین کولرها که در فصول گرمای سال جزو محبوبترین کالاها محسوب میشوند به علت دارا بودن گاز کلروفلوروکربن در ترکیبشان جزو محصولات مخرب لایه اُزُن به شمار میآیند که شما میتوانید با کمتر استفاده کردن از آنها دوستیتان را با محیط زیست ثابت کنید. باور کنید که آنقدرها هم سخت نیست، مگر پدر بزرگها و مادربزرگهای ما بدون کولر زندگی نکردند؟

7. گازهای گلخانهای
افزایش مقدار گازهای گلخانهای در جو یعنی هرچه نازکتر شدن لایه اُزُن و اما گازهای گلخانهای چیست؟ کره زمین بهطور طبیعی توسط تابش نور خورشید گرم میشود و مقداری از نور تابیده شده دوباره به سمت جو برمیگردد. یعنی خورشید زمین را گرم میکند و مقداری از بازتابشش هم سبب گرم شدن جو میشود. تا این جای کار اشکالی وجود ندارد. همه مسایل وقتی پیش میآیند که در اثر زیاد شدن فعالیتهای صنعتی و انسانی یک لایه ضخیم از گاز به نام گاز گلخانهای یا GHG بین زمین و جو قرار میگیرد و نمیگذارد که بازتابش خورشید به صورت کامل به جو برگردد و در نتیجه باعث بالا رفتن دمای زمین به مرور زمان میشود. بهطورکلی بیشترین حجم گازهای گلخانهای را بخار آب، دیاکسید نیتروژن، دیاکسیدکربن و متان تشکیل میدهد.

8. انسان
و اما این موجود خاکی، خواسته یا ناخواسته چه کارهایی که انجام نمیدهد. شاید خیلی از ما و شما نخواهیم که محیط زیستمان را نابود کنیم و یکی از عوامل تخریب لایه اُزُن به حساب آییم اما باید بدانید که خیلی از فعالیتهای روزمرهای که انجام میدهیم روز به روز لایه اُزُن را نازکتر میکند.
گرم کردن غذا در مایکروویو، استفاده از اتومبیل، شستن و اتو کردن لباسها، کار و بازی با کامپیوتر، تماشای تلویزیون، استفاده از کولر، گوش کردن موسیقی از استریوی ضبط و گرم شدن به وسیله بخاریهای گازی یا نفتی از جمله کارهایی هستند که همه ما انجام میدهیم و با این کارها سبب افزایش گازهای گلخانهای میشویم. چرا؟! زیرا تمام این وسایل برای کار کردن نیاز به انرژی دارند و این انرژی بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم از طریق سوختهای فسیلی مثل نفت و گاز و زغالسنگ که سوزاندنشان گاز گلخانهای بهوجود میآورد، به دست میآید. پس بهتر است در مصرف هرچه بهینهتر از اینگونه وسایل تلاش کنیم.

هوای ازون را داشته باشید . به فرزندانتان، به شاگردانتان، به همکارانتان و خانوادهتان بیاموزید که دنیا فقط سهم آنها نیست. نسلهای آینده هم حق زندگی کردن دارند. صنایع باید به خدمت و آسایش انسانها منجر شود نه به قاتلی پنهان. هنگام خرید انواع اسپریها، واکسها، رنگها، مواد ترمیمکننده رنگ، کولر، یخچال و فریزر و… دقت کنید که نشان دوستدار ازون یا ozone friendly و یا فاقد سیافسی که همان CFC Free است حتما روی کالا درج شده باشد.

 

اوزن کلمه یونانی است به معنی «بو» و بالاخص «بوی تند» اطلاق می شود. اوزن مولکولی با اتم سه اتم اکسیژن است مولکول اکسیژن دارای دو اتم اکسژن است اما تفاوت در یک اتم اکسیژن در این دو مولکول تفاوتهای اساسی را در این دو مولکول بوجود آورده است.90% ازن موجود در اتمسفر در استراتوسفر قرار دارد. علیرغم نسبتهای پایین غلظت اوزن در تروپوسفر، نقش آن در تغییرات بیولوژیکی، شیمیایی و آب و هوایی بسیار مهم است. اوزن همراه با مواد شیمیایی دیگر بافتهای حیاتی ، حیوانی و گیاهی را به شدت ضایع می‌کند. اوزن، در ارتفاع کم از سطح زمین، همراه دود و بخار موجود در هوا در بسیاری از شهرهای بزرگ و صنعتی جهان، موجب تشدید آلودگی می‌گردد. اوزن در نقاط پایین اتمسفر یعنی تروپوسفر ، مانند گازهای گلخانه‌ای عمل می‌کند و افزایش تراکم آن در این ناحیه در بالا بردن حرارت عمومی کره زمین موثر است (گرم شدن زمین).
لايه اوزن در جو زمين (استراتوسفر) به نام سپر حفاظتي اوزن شناخته مي شود چرا كه اين لايه مقدار زيادي از اشعه ماوراء بنفش تابش هاي خورشيدي را جذب ميکند . اشعه اي كه براي حيات در كره زمين فوق العاده مخرب و مضر است. از اثرات زيست محيطي تخریب لايه اوزن ميتوان به موارد ذيل اشاره كرد
– تخريب وگسيختگي زنجيره هاي غذايي در اكوسيستم هاي خشكي و دريايي زمين
– افزايش بيماري آب مرواريد چشم و انواع بيماري ها و ناراحتي هاي چشمي‌
-بروز و افزايش انواع سرطان پوست
-از بين رفتن نوزادان موجودات دريايي و ماهي ها
-از بين رفتن گياهان و درختان‌
-افزايش بيماري هاي عفوني در اثرتضعيف سيستم ايمني بدن
يكي از ارگانيزمهايي كه در برابر افزايش اشعه ماوراء بنفش خيلي حساس است، فيتوپلانكتونها هستند. اين گياهان آبزي در نزديكي سطح آب قرار داشته و در معرض تشعشات خورشيدي هستند، كاهش در توليد آنها عواقب زيادي را به دنبال دارد به لحاظ اينكه به طور مستقيم يا غير مستقيم غذاي تقريبا تمام ماهيان را تشكيل مي دهد.
عمده مواد مخرب لايه اوزن عمدتاً در صنايع توليد تجهيزات سرماساز (يخچال و فريزر هاي خانگي و تجاري، آبسردكن ها، تهويه مطبوع و كولر خودرو ها و (…، مواد خاموش كننده آتش در كپسول هاي دستي آتش نشاني و سيستم هاي ثابت، اسفنح هاي نرم و سخت به عنوان عامل پف دهنده و برخي از مواد به عنوان حلال و در توليد افشانه ها به كار مي روند.
CFC ها موادی هستند که صدها مصرف گوناگون دارند. زیرا آنها تقریبا غیر سمی و مقاوم در برابر شعله بوده و به راحتی تجزیه نمی‌شوند. به خاطر چنین پایداری ، آنها تا 150 سال باقی خواهند ماند. گازهای CFC به آرامی تا ارتفاعات 40 کیلومتری صعود کرده و در آنجا تحت نیروی عظیم تشعشعات ماورای بنفش خورشید شکسته شده و عنصر شیمیایی کلر را آزاد می‌کنند. بعد از آزادی هر اتم کلر قبل از برگشت به زمین که سالها طول می‌کشد، حدود صد هزار مولکول ازن را از بین می‌برد.و با توجه به وجود حدود بيست ميليون تن گاز CFC در اتمسفر مي توان به عمق تخريب به عمل آمده در اين رابطه پي برد. حدود سه تا پنج درصد لایه ازن در سطح جهان تاکنون توسط گازهای CFC تخریب شده است.
اثرات زیست محیطی مقادیر عظیمی از مواد زاید خطرناک که هر ساله تولید می‌شود، موجب نگرانی بیش از پیش شده است. در سال 1983 ، 266 میلیون تن مواد زاید خطرناک تولید شده است. پروتكل 1987 مونترال برنامه اي براي كاهش توليد مواد شيميايي مخرب اوزن پي ريزي نمود و اصلاحيه هاي بعدي پروتكل اين برنامه زماني را تسريع نمود. جز برخي توافق عمومي كه براي كشورهاي در حال توسعه از نظر زمان بندي صورت گرفت توقف تدريجي كامل CFCو هالونها براي اواخر دهه 1990 برنامه ريزي گرديد.
هيدرو فلوركربنها (HFC) و هيدروكلروفلوركربنها (HCFC) ترکیباتی هستند که به عنوان جايگزين، علي رغم صرفه اقتصادي و مفيد بودن، در مورد آنها مباحث زيادي صورت مي گيرد ، از مهمترين دلايل مفيد بودن آنها مي توان به عدم وجود كلر كه يكي از مخربگرهاي قوي لايه ازن است اشاره نمود. با توجه به اينكه طول عمر HCFCدر جو به ميزان زيادي كوتاهتر از CFC است با اين حال چون در مقادير زيادي مورد استفاده قرار مي گيرند، ميزان مصرف آن‌ها از طرف پروتكل مونترال كنترل مي‌شود و مراكز حفاظت از محيط زيست در صدد ممنوع كردن توليد اين ماده هستند و قرار است تا سال 2030 توليدشان متوقف شود. پروپان، هيدروكربوري است كه به راحتي از نفت وگازطبيعي بدست مي آيد و سوختي عمومي است كه به آساني تبديل به مايع ميشود. پروپان جانشين ارزاني براي CFC بوده ولي توجه زيادي به آن نشده است. در لندن از يك دستگاه مبرد در آزمايشگاهي با هزينه كم، ازپروپان به عنوان سرد کننده استفاده مي كند. قيمت پروپان حدود ده درصد قيمتCFC وكمتراز دو درصد قيمت HFC و HCFC است.
  واحد محیط انسانی

   اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی

 

به اشتراک بگذارید:

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *